Ulica Żeromskiego

Ulica Żeromskiego (dawna Lubelska) główna i reprezentacyjna ulica miasta, wybiega z placu Kazimierza Wielkiego i ciągnie się na długości 2 kilometrów w kierunku wschodnim aż do wiaduktu, gdzie kończy się Śródmieście. Na sporym odcinku Żeromskiego jest deptakiem, przy którym ulokowały się liczne urzędy i instytucje państwowe, banki oraz różnego rodzaju sklepy. Z każdym rokiem pojawia się coraz więcej restauracji i kawiarenek, a w okresie letnim ogródków piwnych. Ruszamy teraz na spacer brukowanym deptakiem mijając piękne, w przeważającej części XIX-wieczne kamienice. Zwróćmy uwagę na ozdobne fasady domów mieszczańskich oraz balkony, w przeważającej części żeliwne. Ich ozdobne balustradki wykonane zostały z precyzją i wyobraźnią w licznych radomskich odlewniach.

 

Już pod nr 5, naprzeciwko kościoła bernardynów napotkamy jedną z najbardziej okazałych kamienic: Aptekę Pod Białym Orłem. W tej klasycystycznej kamienicy znajduje się malowidło przedstawiające orła białego – jeden z polskich symboli narodowych. Plafon kazano dwukrotnie zamalowywać. Rosjanie wydali takie polecenie po upadku powstania styczniowego, Niemcy na początku II wojny światowej. Apteka Pod Białym Orłem działa nadal, a polichromię można podziwiać bez większych przeszkód.

Warto zajrzeć na podwórko kamienicy pod numerem 28. Znajduje się tu niewielka, parterowa drukarnia Jana Kantego Trzebińskiego. Obiekt został zbudowany według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza w 1918 roku, w setną rocznicę powstania drukarni. Drukowano tu książki, pisma urzędowe, czasopisma, afisze. Portal obiektu ozdabiają kamienne medaliony z popiersiami Jana Gutenberga – wynalazcy druku oraz Alojzego Senefeldera – wynalazcy litografii.

Duża część budynków przy ul. Żeromskiego została wzniesiona w stylu klasycystycznym. Jednym z bardziej charakterystycznych jest wtopiony w zabudowę pałacyk Jana Kierzkowskiego, radomskiego przemysłowca, z 1828 roku (ul. Żeromskiego 36).

 

 

Ulica Żeromskiego powiązana jest z placem Konstytucji 3 Maja, geometrycznym środkiem miasta. Mimo, że Radom posiada Rynek, to od ponad stu lat jego centralnym placem jest właśnie to miejsce. W zachodniej pierzei placu wyróżnia się wielkomiejski, okazały pałac Karschów i Wickenhagenów. Budowla została wzniesiona w latach 1881–82 w stylu nawiązującym do renesansu i baroku francuskiego z mansardowym dachem. Kamienny balkon ponad brama wjazdową na podwórze podtrzymują dwa potężne atlasy. Pałac należał do najbogatszych przemysłowców radomskich pochodzących z Nadrenii. Pod koniec XIX wieku powstała tu działająca do dziś apteka, której właścicielem był Franciszek Łagodziński. Aptekarz założył w 1900 r. pierwszą w Królestwie Polskim Fabrykę Preparatów Farmaceutycznych i Galenowych z urządzeniami parowymi. Do Łagodzińskich należał także sąsiadujący z pałacem dawny hotel Europa.

 

 

W centralnym punkcie placu Konstytucji 3 Maja wznosi się kościół garnizonowy p.w. św. Stanisława. Wzniesiony został na przełomie XIX i XX w. jako cerkiew św. Mikołaja. Wojsko polskie przejęło świątynię w 1918 r., a jej przebudową w latach dwudziestych zajął się radomski architekt Kazimierz Prokulski. Przed wejściem do kościoła znajduje się portyk z czterema potężnymi kolumnami w stylu jońskim. W tympanonie znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca Ducha Świętego w postaci gołębicy, zaś ponad nim rzeźba Chrystusa. Świątynia zwieńczona jest kopułą widoczną na osi widokowej ulic Piłsudskiego i Focha. Najstarszym elementem wyposażenie wnętrza jest XVIII-wieczny krucyfiks. Charakterystyczna jest ambona w kształcie łodzi. We wnętrzu znajduje się również piękna Pieta wykonana przez radomskiego artystę-rzeźbiarza Bolesława Zwolińskiego. Jego autorstwa są także rzeźby na zewnątrz kościoła, w tym figura Chrystusa z krzyżem na bramie od strony ul. Piłsudskiego – kopia rzeźby sprzed kościoła Św. Krzyża w Warszawie. Przed wejściem do kościoła garnizonowego znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza.

W północno-wschodniej części placu, nieco ponad fontannami, znajduje się budynek Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Oddział organizacji udzielał kredytów ziemianom Regionu Radomskiego. Obiekt został wzniesiony w połowie XIX stulecia. Architekturą przypomina budynki Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w innych miastach Królestwa Polskiego. Funkcje sekretarza generalnego pełnił tu przez pewien czas Julian Malczewski, ojciec malarza Jacka Malczewskiego.

Po przecięciu placu Konstytucji kierujemy się dalej na wschód ulicą Żeromskiego. Po prawej stronie mijamy precyzyjnie odnowioną Kamienicę Podworskich z drugiej połowy XIX wieku, zwaną także Narodówką z powodu działalności patriotycznej Teofila Podworskiego. Do niego należała również Apteka Pod Białym Orłem. Elewację kamienicy od strony placu Konstytucji zdobią wysokie wnęki oraz popiersia starożytnych mędrców.

 

 

Może nie do największych, ale z pewnością do najpiękniejszych w mieście należy kamienica pod nr 41. Dzisiaj jest siedzibą jednego z banków, natomiast wcześniej mieściło się tu II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej. Szkołę ukończyli znani aktorzy: Mariusz Dmochowski i Iga Cembrzyńska.

Tuż obok gmach Narodowego Banku Polskiego ukończony w 1919 roku. Do obiektu prowadzą wysokie schody, środkowa część budynku nakryta jest dużą płaska kopułą. Po ostatniej reformie administracyjnej w kraju w 1999 roku mieści się tu Sąd Rejonowy. Obiekt wykorzystano w filmie Jana Łomnickiego „Kontrybucja” z 1967 roku.

Nieco dalej, po przeciwnej stronie ulicy, stoi pałacyk Hempla. Klasycystyczna rezydencja z pierwszej połowy XIX w. należy do najstarszych obiektów wzniesionych przy dawnej ulicy Lubelskiej. Jednym z właścicieli obiektu był społecznik Stanisław Hempel, który organizował wystawy, a także gromadził zbiory biblioteczne. Część z nich znajduje się obecnie w miejskiej Bibliotece Publicznej przy ul. Piłsudskiego. Przed drugą wojną światową pałacyk był siedzibą filii warszawskiego konserwatorium. Dzisiaj mieści się tu m.in. restauracja.

W kamienicy pod numerem 51 mieściła się niezwykle popularna w okresie międzywojennym restauracja Stanisława Wierzbickiego. Gościły w niej takie osobistości jak: cesarz niemiecki Wilhelm II, kapitan Charles de Gaulle – przyszły prezydent Francji, prezydent Ignacy Mościcki, premierzy, generałowie z Bolesławem Wieniawą Długoszowskim na czele oraz artyści. Wierzbicki dostarczał także wina mszalne dla kościołów w kraju. Otrzymał nawet specjalne błogosławieństwo papieża Piusa XI. 11 wrzesnia 1939 r. generał Stanisław Kutrzeba otrzymał rozkaz od Wodza Naczelnego marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego, aby Armia Poznań „maszerowała na obiad do Wierzbickiego”, co miało oznaczać skierowanie wojsk do Radomia.

Najbardziej okazałą budowlą przy radomskim deptaku i jedną z najbardziej okazałych w mieście jest dawny gmach Komisji Województwa Sandomierskiego. Mimo, że stolicą województwa, w którym przez wiele lat leżał Radom był Sandomierz, to władze z czasem zostały przeniesione do Radomia, tym samym podnosząc rangę miasta do stolicy województwa. Gmach przy dawnym trakcie lubelskim został wzniesiony w latach 1825–27 według projektu wybitnego architekta włoskiego Antonio Corazziego, autora wielu monumentalnych gmachów Warszawy, w tym Teatru Wielkiego. Budynek został rozbudowany przez Niemców w czasie drugiej wojny światowej, a w latach sześćdziesiątych XX wieku dobudowano salę koncertową. Dzisiaj mieści się tu siedziba Radomskiej Orkiestry Kameralnej. W swojej historii gmach był siedzibą: władz województwa sandomierskiego, guberni radomskiej, starostwa powiatowego, dystryktu radomskiego Generalnej Guberni, Urzędu Miejskiego, który mieści się tu do dnia dzisiejszego oraz Urzędu Wojewódzkiego – obecnie Delegatury Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. Warto zajrzeć do hallu na parterze z kolebkowym sklepieniem, a jeśli znajdziemy więcej czasu wybrać się na jeden z dziesiątek organizowanych tu koncertów. Na parterze gmachu mieszczą się także dwie galerie Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Radomia: Galeria Dziedzictwa Kulturowego Radomia z makietą radomskiego Śródmieścia w skali 1:500 oraz Galeria Dziedzictwa Miasta Kazimierzowskiego w makietą radomskiego Rynku.

Naprzeciwko gmachu Urzędu Miejskiego znajduje się Rogatka Lubelskia, z arkadowym portykiem. Rogatka została wybudowana w 1829 roku w miejscu dawnego wjazdu do miasta od strony Lublina oraz od Skaryszewa. Aktualnie stanowi siedzibę Łaźni – Radomskiego Klubu Środowisk Twórczych i Galerii. Nazwa ośrodka pochodzi od łaźni, która była tu w okresie międzywojennym. Tuż obok Łaźni ulokowany jest żeliwny krzyż z 1899 roku. Przy krzyżu podczas Rewolucji 1905 Roku doszło do starcia robotników z odziałem ochrony gmachu gubernatorstwa stojącego naprzeciwko. Pracownicy radomskich fabryk domagali się swoich praw w zniewolonym przez rosyjskiego zaborcę kraju. W wyniku zajść śmierć poniosło dwudziestu siedmiu robotników, wielu zostało rannych.

 

 

Łaźnia położona jest na skraju Parku im. Tadeusza Kościuszki. Wchodzących od strony deptaka wita pomnik Jana Kochanowskiego odsłonięty w 2006 roku z inicjatywy Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Radomia. Park założono w 1867 roku jako drugi park miejski w Radomiu po Starym Ogrodzie. Park w stylu angielskim z krętymi alejkami zajmuje około 7 ha. Do ciekawszych obiektów na jego terenie należą: altana z lat dwudziestych XX wieku – pierwsza żelbetowa budowla w mieście, popiersie Fryderyka Chopina oraz romantyczne ruiny wykonane podczas rewitalizacji parku w 2010 roku. Główna aleja parkowa nazwana została Aleją Biskupa Jana Chrapka. Łączy ona ze sobą dwa najważniejsze obiekty w mieście: świecki – gmach Urzędu Miejskiego przy ul. Żeromskiego oraz duchowny – katedrę rzymskokatolicką przy ul. Sienkiewicza.